Φιλοσοφία & Κοινωνική Θεωρία
Είμαστε πιο συνδεδεμένοι από ποτέ. Μπορούμε να επικοινωνήσουμε με ανθρώπους στην άλλη άκρη του κόσμου σε δευτερόλεπτα, να ενημερωνόμαστε για σχεδόν οτιδήποτε συμβαίνει, να έχουμε πρόσβαση σε περισσότερες πληροφορίες και επιλογές από οποιαδήποτε άλλη εποχή στην ιστορία.
Κι όμως, ολοένα περισσότεροι άνθρωποι περιγράφουν μια διαφορετική εμπειρία: την αίσθηση ότι κάτι σημαντικό έχει απομακρυνθεί, ακόμη κι αν δυσκολεύονται να πουν τι ακριβώς είναι. Ότι η ζωή συνεχίζεται κανονικά, αλλά οι ίδιοι δεν νιώθουν πάντα παρόντες μέσα σε αυτήν.
Δεν μιλάμε απλώς για μοναξιά. Μιλάμε για αποξένωση — μια έννοια που απασχολεί φιλοσόφους και κοινωνικούς θεωρητικούς εδώ και πάνω από έναν αιώνα, και που φωτίζει με ιδιαίτερη ακρίβεια κάποιες από τις πιο χαρακτηριστικές εμπειρίες της σύγχρονης ζωής.
Πώς φτάνει κανείς να αισθάνεται ξένος μέσα στην ίδια του τη ζωή;
Karl Marx
Ο Marx διατύπωσε την ιδέα της αποξένωσης τον 19ο αιώνα μέσα από τις συνθήκες της βιομηχανικής εργασίας. Η ανάλυσή του αποδείχθηκε πιο επίκαιρη απ' όσο θα περίμενε κανείς.
Για τον Marx, η εργασία δεν είναι απλώς μέσο βιοπορισμού — είναι τρόπος έκφρασης, δημιουργίας και συμμετοχής στον κόσμο. Όταν όμως αυτό που παράγεις δεν σου ανήκει, όταν δεν έχεις ουσιαστικό έλεγχο πάνω στη δουλειά σου, όταν η εργασία βιώνεται μόνο ως μέσο για κάποιον άλλο σκοπό, αυτή η σύνδεση διαρρηγνύεται.
Πόσοι άνθρωποι νιώθουν ότι η ζωή που τους αντιπροσωπεύει βρίσκεται κάπου αλλού — στα ενδιαφέροντά τους, στις σχέσεις τους, σε ένα μέλλον που δεν έχει έρθει ακόμη; Όταν περνάμε το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου μας κάνοντας πράγματα που δεν μας εκφράζουν, κάτι αρχίζει να μετατοπίζεται και στη σχέση μας με τη ζωή συνολικά.
Περαιτέρω ανάγνωση: Economic and Philosophic Manuscripts of 1844 — Karl Marx
Byung-Chul Han
Υπάρχει μια λογική που έχει διαπεράσει σχεδόν κάθε πτυχή της σύγχρονης ζωής: ο εαυτός είναι κάτι που χρειάζεται διαρκώς βελτίωση. «Να είσαι πιο παραγωγικός, πιο αποτελεσματικός, πιο επιτυχημένος. Να γίνεις η καλύτερη εκδοχή σου.»
Ο Byung-Chul Han περιγράφει ότι ζούμε σε «κοινωνίες επίδοσης», όπου καλούμαστε διαρκώς να αποδίδουμε περισσότερο. Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό αυτής της συνθήκης είναι ότι η πίεση δεν έρχεται πάντα από έξω — έχει εσωτερικευθεί τόσο βαθιά ώστε γινόμαστε εμείς οι ίδιοι ο αυστηρότερος κριτής του εαυτού μας.
Το πρόβλημα δεν είναι η επιθυμία για εξέλιξη. Εμφανίζεται όταν η βελτίωση μετατρέπεται σε διαρκή απαίτηση και ο εαυτός αντιμετωπίζεται ως ένα ατελείωτο έργο υπό κατασκευή. Ίσως γι' αυτό, σε μια εποχή που μας ενθαρρύνει να εστιάζουμε στον εαυτό μας όσο ποτέ, πολλοί δυσκολεύονται να νιώσουν πραγματικά κοντά του.
Περαιτέρω ανάγνωση: The Burnout Society — Byung-Chul Han
Erich Fromm
Ο Fromm επισήμανε ότι οι σύγχρονες κοινωνίες δίνουν ολοένα μεγαλύτερη προτεραιότητα στο «έχειν» αντί στο «είναι». Η αξία μας αρχίζει να συνδέεται με όσα κατέχουμε, πετυχαίνουμε ή προβάλλουμε. Δεν αγοράζουμε απλώς πράγματα — αγοράζουμε εκδοχές του εαυτού μας.
Και συχνά, μόλις φτάσουμε εκεί που θέλουμε, η αίσθηση πληρότητας διαρκεί λιγότερο απ' όσο περιμέναμε. Σύντομα εμφανίζεται νέος στόχος, νέα επιθυμία, νέα εκδοχή του εαυτού που καλούμαστε να κυνηγήσουμε. Αυτό δημιουργεί μια αυτοεκτίμηση εύθραυστη εξ ορισμού — εξαρτάται από πράγματα που αλλάζουν διαρκώς και χρειάζεται συνεχώς νέες αποδείξεις για να διατηρηθεί.
Ίσως αυτή να είναι μία ακόμη μορφή αποξένωσης: όταν αρχίζουμε να αναζητούμε την αξία μας σε κάτι έξω από εμάς.
Περαιτέρω ανάγνωση: To Have or To Be? — Erich Fromm
Guy Debord
Ο Debord έγραψε το 1967 ότι η σύγχρονη κοινωνία μετατρέπεται σε μια «κοινωνία του θεάματος»: ένα σύστημα όπου οι εικόνες αποκτούν μεγαλύτερη βαρύτητα από την άμεση εμπειρία και τελικά βιώνονται ως η ίδια η πραγματικότητα. Μέσα σε αυτή τη συνθήκη, οι άνθρωποι γίνονται θεατές της ζωής τους.
Στη σύγχρονη ψηφιακή κουλτούρα, η ιδέα αυτή μοιάζει εξαιρετικά οικεία. Συχνά δεν αρκεί να ζήσουμε μια εμπειρία — νιώθουμε την ανάγκη να τη φωτογραφίσουμε, να τη δημοσιεύσουμε, να τη συγκρίνουμε. Η φωτογραφία της στιγμής μοιάζει μερικές φορές πιο σημαντική από την ίδια τη στιγμή.
Η ζωή συνεχίζεται — και εμείς την παρατηρούμε από απόσταση.
Περαιτέρω ανάγνωση: The Society of the Spectacle — Guy Debord
Zygmunt Bauman
Ο Bauman μίλησε για «ρευστές κοινωνίες», όπου οι επαγγελματικές διαδρομές αλλάζουν, οι τόποι κατοικίας μεταβάλλονται και οι κοινότητες που κάποτε αποτελούσαν σταθερά σημεία αναφοράς έχουν σε πολλές περιπτώσεις αποδυναμωθεί. Στη θέση τους αναπτύχθηκαν νέες μορφές σύνδεσης: γρήγορες, ευρείες, πάντα διαθέσιμες.
Οι άνθρωποι, όμως, δεν έχουν ανάγκη μόνο από επαφές, αλλά και από δεσμούς. Από πρόσωπα που γνωρίζουν την ιστορία τους, από μέρη στα οποία μπορούν να επιστρέφουν, από κοινότητες μέσα στις οποίες αναγνωρίζονται χωρίς να ξεκινούν κάθε φορά από την αρχή.
Όταν όλα γίνονται πιο προσωρινά, η απώλεια δεν αφορά μόνο τη σταθερότητα — αφορά και τη δυσκολία να νιώσουμε ότι κάπου ανήκουμε.
Περαιτέρω ανάγνωση: Liquid Love — Zygmunt Bauman
Mark Fisher
Πολλοί αντιλαμβάνονται ότι η ταχύτητα τους εξαντλεί, ότι η συνεχής σύγκριση τους κουράζει, ότι η ζωή τους μοιάζει να περιστρέφεται γύρω από υποχρεώσεις που δεν επέλεξαν συνειδητά. Κι όμως, ακόμη και όταν το αναγνωρίζουν, η αλλαγή μοιάζει αδύνατη.
Ο Fisher περιέγραψε αυτή την κατάσταση ως «αντανακλαστική ανικανότητα». Το ζήτημα είναι ότι δυσκολευόμαστε, όχι μόνο να αλλάξουμε τη ζωή μας, αλλά ακόμη και να φανταστούμε εναλλακτικούς τρόπους ύπαρξης πέρα από αυτούς που ήδη γνωρίζουμε.
Οι απαιτήσεις της σύγχρονης ζωής δεν παρουσιάζονται ως μία επιλογή ανάμεσα σε πολλές, αλλά ως ο φυσικός τρόπος που λειτουργούν τα πράγματα.
Περαιτέρω ανάγνωση: Capitalist Realism: Is There No Alternative? — Mark Fisher
Αν όλα αυτά περιγράφουν πραγματικές όψεις της σύγχρονης ζωής, τότε προκύπτει ένα εύλογο ερώτημα: τι μπορεί να κάνει κανείς απέναντι σε μια συνθήκη που μοιάζει τόσο διάχυτη;
Δεν υπάρχει κάποια απλή απάντηση — και σίγουρα δεν υπάρχει τρόπος να ξεφύγει κανείς ολοκληρωτικά από τις συνθήκες μέσα στις οποίες ζει.
Αν όμως η αποξένωση περιγράφει μια σταδιακή απομάκρυνση από τον εαυτό, τους άλλους και την ίδια την εμπειρία της ζωής, τότε ίσως αξίζει να στραφούμε προς την αντίθετη κατεύθυνση. Όχι προς την ευτυχία ή μια ιδανική εκδοχή του εαυτού — αλλά προς την επανασύνδεση.
Ίσως αυτή να μην ξεκινά από κάποια μεγάλη αλλαγή. Ίσως να ξεκινά κάθε φορά που αφιερώνουμε χρόνο σε σχέσεις και δραστηριότητες που δεν μας ζητούν να αποδείξουμε κάτι. Κάθε φορά που συμμετέχουμε αντί να παρακολουθούμε. Ίσως να βρίσκεται στις σχέσεις που αντέχουν στον χρόνο, στις κοινότητες μέσα στις οποίες μπορούμε να ανήκουμε, σε εμπειρίες που βιώνονται ως ουσιαστικές και όχι μόνο χρήσιμες.
Οι συνθήκες που παράγουν την αποξένωση δεν αλλάζουν εύκολα. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι είμαστε καταδικασμένοι να ζούμε μόνο μέσα από αυτές. Σε έναν κόσμο που μας ωθεί διαρκώς να τρέχουμε, να καταναλώνουμε και να προβάλλουμε, η επανασύνδεση δεν είναι η σωτηρία. Είναι μια μικρή, αλλά ουσιαστική πράξη αντίστασης.